Wyken & lanen

Dit is de startpagina van wyken en leanen in Bakkeveen.

Het project om oude wyken en leanen uit de vergetelheid te halen is in 2025 uitgevoerd (gezamenlijk in Bakkeveen en Wijnjewoude). Doel is de cultuurhistorie voor een groter publiek toegankelijker te maken en hiermee meer belangstelling te kweken van de ontwikkelingen in ons leefgebied.

Op ca 52 locaties in Bakkeveen (en Wijnjewoude) zijn naambordjes geplaatst bij oude wyken en leanen. Op de onderliggende pagina’s vind je bij elk geplaatst bordje een toelichting; deze toelichting is ook te vinden via de QR-codes op de paaltjes. Voor Wijnjewoude: klik hier

Het gebied
Tresoar heeft oude kaarten gedigitaliseerd. Met Google maps kunnen deze oude kaarten over de huidige situatie worden gelegd. Door een schuifje (rechtsboven) kun je de oude of de huidige kaart duidelijker maken. Je kunt nu mooi verleden met heden vergelijken. Op de onderliggende pagina’s van elk van de wyken en lanen zijn verleden en heden in 1 kaart getekend.

• 1718: Schotanus kaart
• 1848: Atlas van Eekhof
• 1910: topkaart Bakkeveen (zie onderaan deze pagina)
• 1928: Topkaart Bakkeveen en Waskemeer
• 1956: Topkaart

Wyken:

• Mjûmerswyk-01 (startpunt bij de vaart, fietspad in verlengde Weverswal).
• Drentsche wyk-01 (startpunt bij de vaart)
• Djippe wyk (startpunt aan straat Mandewyk)
• Mandewyk-01 (Startpunt bij bruggetje)
• Regtewyk (Startpunt bij bruggetje)
• Hannewyk
• Rimkewyk
• Vijfmeerswyk (startpunt aan straat Mandewyk)
• Kromme Wyk
• Biskopswyk (tegenover Djippe Gat)
• Mjûmerswyk-02 (bijna eindpunt in Allardsoog)
• Nijefeansterwyk
• Dwarswyk
• Mandewyk-02
• Drentsche Wyk-02
• Drentsche Wyk-03 (in Mandefjild)
• Drentsche Wyk-04 (kruising met Nije Drintse Wei)

Leanen:

• Slotsingel
• Witte Singel
• Zwarte Singel
• Alde Drintse Wei
• Blauwhekkesingel
• Catherinalaantje 
• Beakendyk
• Ikeleane

Objecten:

• Ganzemeer
• Djippe Gat
• Pûpedobbe
• Spoelstra’s draai
• Monument verzetsstrijders
• Landweer
• Allardsoog

Waarom wyken ?
Bij het toenemen van de welvaart (o.a. Gouden eeuw) ontstond met name in de steden van Holland behoefte aan energie. Dit in de vorm van Turf. Turf krijg je door drogen van hoogveen en laagveen. In ons gebied gaat het bijna alleen om hoogveen. Dat is hier gewonnen vanaf ca 1670 tot ca 1900. Om het hoogveen bereikbaar te maken en te drogen zijn vaarten en wyken gegraven. Rond 1660 is de vaart vanaf Drachten ongeveer tot Bakkeveen gevorderd. Een paar jaar later wordt de vaart doorgetrokken tot nabij Haule om de hoogveenvelden daar te bereiken. Pas later is de aftakking naar Haulerwijk gegraven (en werd de hoofdtak).
De zijtakken van de vaart noemen we wyken. Deze waren nodig om het water af te voeren (het veen moest drogen tot turf) en de turf moest getransporteerd worden. Alle transport ging toen over water, per boot. Door het weggraven van hoogveen is het landschap ingrijpend veranderd.

Als je de kaarten bekijkt zie je dat in sommige gebieden meer wyken liggen dan in andere gebieden rond Bakkeveen. De wyken werden alleen gegraven naar daar waar hoogveen was. Voor weinig hoogveen kon het niet uit een wyk te graven (het was allemaal handwerk).

Hoe ontstaat Hoogveen?
Hoogveen is veen dat gevormd is boven de grondwaterstand (laagveen juist onder de grondwaterspiegel). Een manier is die waarbij hoogveen wordt gevormd in gebieden met een slechte afwatering. In de beekdalen zijn tijdens het Saalien (ongeveer 150.000 jaar geleden), toen het landijs dat over Noord-Nederland lag begon te smelten, hier smeltwaterafzettingen blijven liggen. Deze smeltwaterafzettingen, bestaande uit (onder andere) keileem, laten slecht tot geen water door. Op deze afzetting ligt een laag dekzand uit het Weichselien. Regenwater kon wel door de zandlaag zakken, maar bleef op de smeltwaterafzetting (leem) liggen. De andere manier is dat de leemlaag in de ondergrond voor hetzelfde effect zorgt: de regenwater kan niet weg.

Regenwater is erg arm aan nutriënten en er zijn maar weinig plantensoorten in staat zich te vestigen in dergelijke voedselarme milieus; er is immers door de leemlaag in de ondergrond geen voeding van onderen. Veenmos is een van de weinige plantensoorten die daar wel kan aarden. Kussens van veenmos zuigen zich vol met regenwater. Als ze verzadigd zijn, bestaan ze voor negentig procent uit water. Het veenmost sterft van onderen af maar groeit aan de bovenzijde door. Het hoogveen is dus zelfvoorzienend in zijn waterhuishouding en is alleen afhankelijk van regenwater, niet van grondwater. In de loop van duizenden jaren vormt zich op deze wijze hoogveen.

Wanneer heide en wanneer hoogveen?
Hoogveen ontstond op plaatsen waar het regenwater niet wegkon: de lagere delen. Heide ontstond juist op plekken waar minder water was èn daarbij met menselijk toedoen. Heide ontstaat meestal op voedselarme, zandige bodems met name door het kappen van bossen en het intensieve begrazen en plaggen van de grond. Deze activiteiten onttrekken mineralen aan de bodem, waardoor deze verarmt en geschikt wordt voor heideplanten.

Het graven
In 1641 werd ten westen van Drachten begonnen met het graven van de Drachtster compagnonsvaart.  De vaart ging richting de hoogveengebieden in het oosten om daar turf te winnen. Bij Frieschepalen neemt de vaart een bocht naar het zuidoosten om te voorkomen dat de toen nog onduidelijke grens tussen Friesland en Groningen zou worden overschreden. Ongeveer 800 arbeiders schijnen te zijn tewerkgesteld om de vaart te graven. Rond 1664 werd het gebied bereikt wat nu het dorp Bakkeveen heet.

De Opsterlandse Compagnonsvaart (van Gorredijk via Hemrik, Wijnjewoude naar Oosterwolde) had naar Bakkeveen en verder naar het zuidoosten doorgetrokken zullen worden, maar de compagnons van de Drachtstervaart waren eerder. Daardoor buigt de Opsterlandse Compagnonsvaart bij Wijnjewoude (Klein Groningen) met de scherpe bocht naar het zuiden af. 

1893 Drachtster Courant

Topkaart 1910 Bakkeveen