Enkele jaren terug was André Visser uit Damwoude volop bezig met het uitzoeken van zijn stamboom. Daar stuitte hij op het feit dat twee broers van een van zijn voorvaderen dezelfde overlijdensdatum hadden. Nieuwsgierig geworden ging hij op zoek naar meer informatie hierover. Binnen de familie was er niets over het gegeven bekend. Hij ging op zoek naar geschreven bronnen. Bij de Kollumer krant vond hij niet alleen het nieuwsbericht maar hoorde hij ook dat Gosse Minnema er twee artikelen over had geschreven. Het bleek dat de broers in de nacht van 5 en 6 december aan boord van een vaartuig waren omgekomen. De stamboom bleef daarna enige jaren liggen en toevallig stuitte André dit jaar op nieuwe informatie. Dit feit en dat het ongeluk dit jaar honderd jaar geleden is was voor hem de reden om opnieuw via o.a. een oproep op de website van Bakkeveen, op zoek te gaan naar info. Hij kreeg reacties zoals van webmaster Jan van Dalen uit Bakkeveen en Willem Dolstra die er in het streekblad De Woudklank ook al eens aandacht aan had besteed. Alle verkregen informatie leverde bijgaande reconstructie op.

Drie vaders uit Murmerwoude in praam door kolendamp gestikt
Sinterklaasnacht-drama te Bakkeveen nu 100 jaar geleden
Door: André Visser en Pieter van der Bij
Bakkeveen ? Uitgerekend in de nacht die volgde op het familiefeest bij uitstek, het Sinterklaasfeest, speelde zich honderd jaar geleden te Bakkeveen een gruwelijk drama af. Drie mannen uit Murmerwoude, die de nacht van 5 op 6 december 1907 aan boord van een bokvaartuig nabij de sluis van Bakkeveen doorbrachten, kwamen door verstikking om het leven. Kolendamp was de sluipmoordenaar die drie gezinnen in diepe rouw zou doen dompelen. Het nieuws maakte grote indruk in Friesland en Groningen. De verslagenheid in de Dokkumerwouden was enorm.
Turf uit Veenhuizen
Op dinsdag 3 december 1907 vertrokken drie mannen afkomstig van de Murmerwoudster Hale met een ijzeren bok (een soort praam) naar Veenhuizen om turf te halen. Met de opgehaalde turf hoopte men niet alleen hun gezinnen een koude winter door te helpen, mogelijk bleef er genoeg over om met enige winst door te kunnen verkopen. Elke verdienste was immers meegenomen in de arbeidersgezinnen met nog jonge kinderen. Op de terugreis kwamen zij op 5 december bij de schutsluis in Bakkeveen aan. Het was al aan de late kant om de sluis nog door te kunnen. Maar na lang aandringen konden zij sluiswachter Evert Vegelien overhalen hen door de sluis te laten. Zij bleven die nacht aan de benedenzijde van de sluis liggen, in de beschutting van het dorp. Er was met de sluiswachter afgesproken dat hij hen de volgende ochtend vroeg zou gaan wekken, dan konden zij meteen de reis huiswaarts hervatten. De mannen maakten een slaapgelegenheid in het vooronder dat, volgens de Leeuwarder Courant, ?nauwelijks groot genoeg was om hen te bevatten?. Jelle Reitses Dijkstra wist in 1977 aan Gosse Minnema het volgende te vertellen: "Omdat de trije manlju troch it fole reinen wiet en ferklûme wienen, hienen se alle hoeken en gatten tichtmakke mei pûden. It wie in pream mei in roef, op 'e fjoerpoat hienen se salte baalders lein. Ien fan de manlju wie ûnder it tichte lûk krûpt?.
Gruwelijke ontdekking
De volgende ochtend zou de sluiswachter, volgens afspraak, de drie mannen gaan wekken. Hij vond het al vreemd dat er aan boord van de bok nog licht te zien was. In een tijd van krapte en armoede ging men doorgaans niet lichtzinnig om met brandstof. Toen hij geen reactie op zijn roepen kreeg begon de sluiswachter argwaan te krijgen. Hij trok haastig het luik open en deed daar een gruwelijke vondst. Uitgestrekt lagen de drie mannen onder de dekens, de pot met vuur nog tussen hen in. De drie waren vermoedelijk door kolendamp in een niet geventileerde ruimte, om het leven gekomen. De inderhaast opgeroepen dokter van Wijnjeterp onderschreef die conclusie; hij dacht dat de mannen toen al een uur of acht overleden waren.
De nieuwsvoorziening was in die tijd nog gebrekkig. In de Leeuwarder Courant verscheen de volgende dag een berichtje van drie regels. Enkele dagen later volgde een artikel waarin uitvoeriger werd beschreven wat er precies gebeurd was. Het Nieuwsblad voor Noordoost Friesland berichtte als volgt: "Aan de familie werd een telegram verzonden, men begrijpt hoe deze ontstelden. De vrouwen verkeeren dan ook in treurigen omstandigheden. De winter is in aantocht terwijl de weduwen met jeugdige kinderen onverzorgd achterblijven".
De drie onfortuinlijke mannen waren de 31-jarige Gjalt van der Wal en de beide broers Harmen (40) en Sietze (33) Visser. Harmen Visser was getrouwd met Antje Martens de Jong, hij liet een zoontje van twaalf jaar na. Sietze Visser was getrouwd met Kintje Poort, hij liet twee kinderen na evenals Gjalt van der Wal. Gjalt was getrouwd met Sjoukje Jellema, hun dochter Grietje was amp twee jaar terwijl dochter Lieuwkje nog dat voorjaar geboren was. Gjalt en Sjoukje hadden bovendien in het najaar van 1904 al een drama meegemaakt: in oktober overleed eerst hun oudste dochter Grietje en in november zoontje Wieger.
Begrafenis
De lijken van de drie mannen zijn op zaterdag 7 december vanuit Bakkeveen opgehaald. Op zondagmorgen kwam de wagen aan op de Hale, met de drie kisten met daarin de lijken op een laag stro. In een artikel in de Kollumer krant uit 1968 vertelde Wiebren van der Wal: "De conciërge van het gemeentehuis, Pieter Visser, kwam op de Hale met een telegram voor drie gezinnen. Bernardus Huging, veevervoerder, ging elke donderdagavond met twee of drie grote, lange wagens naar Leeuwarden om varkens en schapen naar de vrijdagmarkt te vervoeren. Welnu met dezelfde grote veewagen werden de drie stoffelijke overschotten van de drie slachtoffers gehaald". Dinsdagmorgen 10 december was, onder grote publieke belangstelling, de begrafenis. De beide broers Visser werden begraven op "it nije tsjerkhof", de algemene begraafplaats aan de Hoofdweg, waar het woord werd gevoerd door evangelist Feitsma van Broek onder Akkerwoude. Gjalt van der Wal vond zijn laatste rustplaats op het kerkhof van de Hervormde kerk te Murmerwoude.
Collecte
In Murmerwoude werd er een comité gevormd om geld in te zamelen voor de zwaar getroffen gezinnen (zie ook hieronder geplaatste oproep). In het comité hadden notabelen zitting als: W. Groen (voorzitter), D. Ykema (secretaris), J.F. Idsardi penningmeester, ds. T. Algera en ds. R.E. Sluiter. De opbrengst van de collecte in de verschillende dorpen was als volgt: Akkerwoude f 100,-, Birdaard f 29,25, Dantumawoude f 66,85, Driesum f 61,80, Murmerwoude f 103,00, Roodkerk
f 41,74, Sijbrandahuis f 11,10, De Valom f 11,20, Veenwouden f 81,70, Wouterswoude f 16,25 en te Zwaagwesteinde f 26,75. In januari berichtte de Leeuwarder Courant nog over enkele nagekomen giften.
Zoals gemeld heeft Gosse Minnema reeds enige keren over dit ongeluk geschreven: in 1977 en in 2002 voor zijn boek over de "Murmerwoudster Hale". In 2002 verscheen in het regionale blad De Woudklank een stuk van Willem Dolstra. Daarin heeft hij een vraaggesprek met de 93-jarige Antje Hessels-Huitema. Antje kon zich het drama nog goed herinneren, ze was toen vier jaar en woonde in de nabijheid van de sluis. Dergelijke voorvallen werden in die tijd vaak doorverteld door middel van een lied of gedicht, dat meestal met een moralistische vermaning eindigde. Antje had het lied doorgekregen van "Hiltsjemuoi" , zij kon het na negentig jaar nog altijd foutloos voordragen (zie hieronder).
Documentatie
Van Roelof de Vries van de gemeente Opsterland ontving André nog de drie verklaringen van Doodschouw. In het archief van de gemeente Dantumadeel zaten ook enkele documenten: een kennisgeving uit Opsterland over de voorgenomen begrafenis. Nog voor die plaats kon vinden kwam er een schrijven van de burgemeester van Opsterland. Men had daar zorg gedragen voor de lijkkisten waarin de drie naar huis konden worden vervoerd. Maar hij zou de gemaakte kosten toch graag vergoed willen zien, hetzij door het Armbestuur van Dantumadeel, hetzij door de familie "mocht zij daartoe in staat zijn".
De begrafenis had nauwelijks plaatsgevonden of er kwam ook al een schrijven van de Commandant van het Landweerdistrict. Hij verzocht de burgemeester te bewerkstelligen om "de wapenen, het ledengoed, de kleeding en uitrusting ten gebruike gegeven aan de landweerplichtige Van der Wal, Gelt", toe te sturen. Het Nederlandse leger zou eens zonder kunnen komen te zitten.
Hoewel in die tijd het Sinterklaasfeest niet uitgebreid werd gevierd, kinderen kregen als het meezat iets in hun sok, zal die fatale nacht van 5 op 6 december 1907 door betrokkenen nog lang met pakjesavond geassocieerd zijn.
Met dank aan: Jan van Dalen en Willem Dolstra


Gedicht van Antje Hessels
Bakkeveen, niet lang geleden
In de vroege morgenstond
Hoode men de droeve tijding
Die hier ging van mond tot mond.
Een turfpraam diep geladen
Kwam van Haulerwijk hier aan
Voor de sluis moesten zij blijven
Want het schutten was reeds gedaan.
De schutmeester sprak nu vriendelijk:
?morgenvroeg, dan ben ik klaar
Om te schutten naar behoren
Daarom, slaap nu rustig maar.
Maar toen hij 's morgens heen ging roepen
Reeg hij geen enkel woord,
Vol van schrik en kwaad vermoeden
Stapt de sluiswachter aan boord
Maar wat ging hem door zijn leden,
Ene rilling stijf van schrik,
Toen hij zag daar naar beneden
Welk een vreselijk ogenblik ?
Alle drie lagen zij teneder,
Reeds door kolendamp gestikt,
Zodat de liefde nimmer weder
Van weerszijden wordt verkwikt.
Lieve vrienden en verwanten,
Gij die verre van me zijt,
Tot de dood u aan komt randen
En niet uw ziel voor eeuwig lijdt.

De (voormalige) sluis in november 2007 (100 jaar na de ramp) gezien in de richting van Siegerswoude; dit is ook de richting die de praam heeft moeten varen.

Hierboven de "bede om hulp"

Archief »